Lihat sumber bagi Cakera tokokan

{{short description|Struktur yang dibentuk oleh bahan resap dalam gerakan mengorbit mengelilingi jasad pusat yang besar}}
[[Fail:NGC 4261 Black hole.jpg|thumb|200px|Imej yang diambil oleh teleskop angkasa Hubble tentang gas yang menokok ke dalam lohong hitam di galaksi NGC 4261.]]
[[Fail:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|thumb|Imej cakera [[lohong hitam]] di tengah [[galaksi elips]] supergergasi [[Messier 87]]]]
'''Cakera tokokan''' ({{Jawi|'''چکرا توکوقن'''}}) atau '''cakera akresi''' ([[Bahasa Inggeris|Inggeris]]: ''accretion disk'') ialah struktur (selalunya [[cakera bulat]]) yang dibentuk oleh bahan meresap dalam gerakan [[Orbit|mengorbit]] mengelilingi jasad pusat yang lebih besar. Jasad pusat tersebut biasanya ialah [[bintang]]. [[Geseran]], sinaran tidak sekata, kesan [[magnetohidrodonamik]], dan daya lain mendorong ketidakstabilan yang menyebabkan bahan yang mengorbit dalam cakera berputar ke dalam ke arah badan pusat. Daya graviti dan geseran memampatkan dan menaikkan suhu jasad, menyebabkan pelepasan [[sinaran elektromagnet]]. Julat frekuensi sinaran itu bergantung pada jisim objek pusat. Cakera tokokan bintang muda dan [[protobintang]] terpancar dalam [[inframerah]]; yang berada di sekeliling [[bintang neutron]] dan [[lohong hitam]] di bahagian [[X-ray]] daripada [[Spektrum elektromagnet|spektrum]]. Kajian tentang mod ayunan dalam cakera tokokan dirujuk sebagai '''diskoseismologi'''.<ref>{{cite journal|last1=Nowak|first1=Michael A.|last2=Wagoner|first2=Robert V.|date=1991|title=Diskoseismology: Probing accretion disks. I - Trapped adiabatic oscillations|journal=Astrophysical Journal|volume=378|pages=656–664|bibcode=1991ApJ...378..656N|doi=10.1086/170465}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wagoner|first=Robert V.|date=2008|title=Relativistic and Newtonian diskoseismology|journal=New Astronomy Reviews|volume=51|issue=10–12|pages=828–834|bibcode=2008NewAR..51..828W|doi=10.1016/j.newar.2008.03.012}}</ref>

{{multiple image
| header    = Animasi tokokan lubang hitam
| align     = center
| header_align = left/right/center
| direction = horizontal
| image1    = NASA-led Study Explains How Black Holes Shine in Hard X-rays.ogv
| width1    = 300
| alt1      =
| caption1  = Animasi data superkomputer ini membawa penonton ke zon dalaman cakera tokokan lubang hitam berjisim bintang.
| image2    = Outflow from active galaxy NGC 3783 (artist’s impression).ogg
| width2    = 300
| alt2      =
| caption2  = Video ini menunjukkan tanggapan artis tentang angin berdebu yang terpancar dari lubang hitam di tengah galaksi [[NGC 3783]].
}}

== Fizik cakera tokokan ==
[[Image:Accretion disk.jpg|thumb|250px|Konsepsi artis tentang bahan tarikan lubang hitam dari bintang berdekatan, membentuk cakera tokokan.]]
Pada tahun 1940-an, model pertama kali diperoleh daripada prinsip fizik asas.<ref name="W1948">
{{cite journal
 |last=Weizsäcker |first=C. F. 
 |date=1948 
 |title=Die Rotation Kosmischer Gasmassen |trans-title=The rotation of cosmic gas masses |language=de
 |journal=Zeitschrift für Naturforschung A
 |volume=3 |issue= 8–11|pages=524–539
 |bibcode=1948ZNatA...3..524W 
 |doi=10.1515/zna-1948-8-1118
|doi-access=free}}</ref> Untuk bersetuju dengan pemerhatian, model tersebut terpaksa menggunakan mekanisme yang belum diketahui untuk pengagihan semula momentum sudut. Jika jirim jatuh ke dalam, ia mesti kehilangan bukan sahaja tenaga graviti tetapi juga kehilangan [[momentum sudut]]. Oleh kerana jumlah momentum sudut cakera dikekalkan, kehilangan momentum sudut jisim yang jatuh ke pusat perlu digantikan dengan penambahan momentum sudut jisim yang jauh dari pusat. Dalam erti kata lain, momentum sudut harus "diangkut" ke luar untuk jirim bertambah. Mengikut [[ketidakstabilan putaran magnet|kriteria kestabilan Rayleigh]],
:<math>\frac{\partial(R^2\Omega)}{\partial R}>0,</math>
iaitu <math>\Omega</math> mewakili [[halaju sudut]] bagi unsur bendalir dan <math>R</math> ialah jaraknya ke pusat putaran, cakera tokokan dijangka menjadi [[aliran laminar]]. Ini menghalang kewujudan mekanisme [[dinamik bendalir|hidrodinamik]] untuk pengangkutan momentum sudut.

Sementara itu, jelas bahawa tegasan likat akhirnya akan menyebabkan jirim ke arah pusat menjadi panas dan memancarkan sebahagian daripada tenaga gravitinya. Sebaliknya, [[kelikatan]]nya sendiri tidak mencukupi untuk menerangkan pengangkutan momentum sudut ke bahagian luar cakera. Kelikatan yang dipertingkatkan oleh [[kegeloraan]] ialah mekanisme yang dianggap bertanggungjawab untuk pengagihan semula momentum sudut tersebut, walaupun asal-usul pergolakan itu sendiri tidak difahami dengan baik. Model <math>\alpha</math> yang konvensional memperkenalkan parameter boleh laras <math>\alpha</math> yang menerangkan peningkatan kelikatan berkesan akibat pergolakan [[Pusar (dinamik bendalir)|pusar]] dalam cakera.<ref name="SS1973">
{{cite journal
 |last1=Shakura |first1=N. I. 
 |last2=Sunyaev |first2=R. A. 
 |date=1973 
 |title=Black Holes in Binary Systems. Observational Appearance 
 |journal=Astronomy and Astrophysics 
 |volume=24 |pages=337–355 
 |bibcode=1973A&A....24..337S
}}</ref><ref name="LBP1974">
{{cite journal
 |last1=Lynden-Bell |first1=D. 
 |last2=Pringle |first2=J. E.
 |date=1974 
 |title=The evolution of viscous discs and the origin of the nebular variables 
 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 |volume=168 |issue= 3|pages=603–637 
 |bibcode=1974MNRAS.168..603L 
 |doi=10.1093/mnras/168.3.603
|doi-access=free}}</ref> Pada tahun 1991, dengan penemuan semula [[ketidakstabilan putaran magnet]] (MRI), S. A. Balbus dan J. F. Hawley menetapkan bahawa cakera bermagnet lemah yang bertokok di sekeliling objek pusat yang berat dan padat akan menjadi sangat tidak stabil, menyediakan mekanisme langsung untuk pengagihan semula momentum sudut.<ref name="BH1991">
{{cite journal
 |last1=Balbus |first1=Steven A. 
 |last2=Hawley |first2=John F. 
 |date=1991 
 |title=A powerful local shear instability in weakly magnetized disks. I – Linear analysis 
 |journal=Astrophysical Journal 
 |volume=376 |pages=214–233 
 |bibcode=1991ApJ...376..214B
 |doi=10.1086/170270
}}</ref>

== Cakera buangan ==

Lawan cakera tokokan ialah cakera buangan iaitu bukannya bahan bertambah daripada cakera ke objek pusat, bahan dibuang dari pusat ke luar ke cakera. Cakera buangan terbentuk apabila bintang bergabung.<ref>{{Cite journal |arxiv = 1102.3336|last1 = Poindexter|first1 = Shawn|title = A binary merger origin for inflated hot Jupiter planets|journal = Astronomy & Astrophysics|volume = 535|pages = A50|last2 = Morgan|first2 = Nicholas|last3 = Kochanek|first3 = Christopher S|year = 2011|doi = 10.1051/0004-6361/201116907|bibcode = 2011A&A...535A..50M|s2cid = 118473108}}</ref>


== Lihat juga ==

* [[Akresi (astrofizik)|Tokokan]]
* [[Jet astrofizik]]
* [[Proses Blandford–Znajek]]
* {{annotated link|Cakera lilit planet}}
* [[Teori dinamo]]
* [[Ketunggalan graviti]]
* [[Sistem gegelang]]
* [[Kuasi-bintang]]
* [[Nebula suria]]

== Rujukanan ==
{{Reflist}}{{Refbegin}}
* {{Citation|last=Frank|first=Juhan|author2=Andrew King|author3=Derek Raine|title=Accretion power in astrophysics|publisher=Cambridge University Press|edition=Third|date=2002|isbn=978-0-521-62957-7}}
* {{Citation|last=Krolik|first=Julian H.|title=Active Galactic Nuclei|publisher=Princeton University Press|date=1999|isbn=978-0-691-01151-6}}
{{Refend}}

== Pautan luar ==
{{commons category|Accretion disks}}

* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/3072 Cakera akresi] di [[Ensiklopedia Britannica]]
* [http://www.astro.virginia.edu/~jh8h/ Professor John F. Hawley homepage]
* [http://www.astro.virginia.edu/VITA/papers/nraf2/section1.html Nonradiative Black Hole Accretion]
* [http://www.scholarpedia.org/article/Accretion_Discs Accretion Discs on Scholarpedia]
* {{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg19025574-600-magnetic-fields-snare-black-holes-food/|title=Magnetic fields snare black holes' food|last1=Merali|first1=Zeeya|date=21 June 2006|work=New Scientist}}

{{star}}{{Authority control}}{{Portal bar|Astronomi}}

[[Kategori:Lohong hitam]]
[[Kategori:Bintang dedua]]
[[Kategori:Konsep dalam astronomi]]